Dlaczego elektrowrażliwość jest trudna do zdiagnozowania?

Coraz więcej dzieci skarży się na problemy z koncentracją, zaburzenia snu, bóle głowy czy chroniczne zmęczenie. Objawy te często przypisuje się stresowi, problemom psychicznym lub nadmiernemu korzystaniu z internetu. Istnieje jednak hipoteza, że u części osób mogą one być związane z nadwrażliwością na pola elektromagnetyczne – zjawiskiem określanym jako elektrowrażliwość (EHS). W wielu krajach prowadzi się badania nad tym zjawiskiem i podejmuje próby jego diagnozowania oraz ograniczania ekspozycji na promieniowanie.

Elektrowrażliwość to reakcja organizmu osoby bardziej wrażliwej niż inni na promieniowanie elektromagnetyczne o określonych częstotliwościach.

Badania polskich i zagranicznych ośrodków naukowych często koncentrują się na fizycznych efektach narażenia na oddziaływanie częstotliwości określanych jako niebezpieczne, w szczególności mikrofal  (700-3800 MHz ) i promieniowania prądu zmiennego (50 Hz). Są one łatwiej mierzalne niż niespecyficzne objawy.

Ból głowy, dekoncentrację, nadpobudliwość, smutek czy męczliwość  może powodować wiele czynników, stąd też trudności w diagnozie.

Objawy EHS mogą obejmować: zaburzenia snu, trudności z zasypianiem, ból głowy, zmęczenie (zwykle po pobycie w centrach miast lub innych obszarach o wysokim poziomie ekspozycji na telefony komórkowe), zawroty głowy, nudności, bóle mięśni lub stawów i nerwoból, napięcie mięśni, szumy uszne, ból ucha, kołatanie serca, choroby serca, arytmie serca, skrajne zmęczenie, podatność na infekcje i deficyty neurologiczne („mgła mózgowa”) z trudnościami w koncentracji, znajdowaniu słów i zapamiętywaniu, ADHD, depresję, a także nagłe osłabienie mięśni lub padaczkę. Obserwowano również wpływ na poziom cukru we krwi (Bevington, Havas, Stein i Udasin). [1]

W związku z tym, że wiedza na temat nawet ogólnej szkodliwości smartfonów jest stosunkowo mało rozpowszechniona, a wiedza o elektrowrażliwości jeszcze mniej, kiedy rodzic obserwuje u swojego dziecka objawy, które przypominają zaburzenia psychiczne o typie nerwicowym, zazwyczaj idzie na konsultacje do psychologa lub psychiatry. Przebywanie w zasięgu Wi-Fi lub korzystanie ze smartfona jest na ostatnim miejscu listy podejrzeń.

Niestety na skutek braku wiedzy i właściwej diagnostyki może się okazać, że dziecku zostają przepisane leki psychotropowe o niebezpiecznych skutkach ubocznych tylko dlatego, że przyczyna jego zaburzeń nie została właściwie zdiagnozowana.

A to są efekty, które w dość szybkim tempie, na skutek częstego korzystania z telefonu, przebywania w pobliżu routera, czy korzystania ze słuchawek Bluetooth mogą pojawić się już po kilku tygodniach lub miesiącach.

Według WHO (International Agency for Research on Cancer (IARC)) promieniowanie prądu zmiennego jak i promieniowanie mikrofalowe zostały sklasyfikowane jako czynniki możliwie rakotwórcze (grupa 2B).

Jednak liczne badania zarówno polskich jak i zagranicznych naukowców ilustrują znacznie szersze spektrum tych oddziaływań.

Jakie urządzenia generują potencjalnie niebezpieczne pola?

Promieniowanie 50 Hz to promieniowanie generowane przez zmienny prąd elektryczny, a siła jego oddziaływania zależy od jego natężenia. O ile promieniowanie to sięga 100 metrów przy liniach energetycznych wysokiego napięcia, o tyle pole generowane przez prąd płynący w gniazdku (o ile podpięte jest jakieś urządzenia), transformator pracującej lodówki lub skrzynkę komputera ma zasięg około 1 metra. W związku z niewielkim zasięgiem tego promieniowania dość łatwo jest zapobiegać jego negatywnym skutkom. Odmiennie rzecz ma się z zapobieganiem ekspozycji na promieniowanie mikrofalowe, co bywa bardzo trudne a w obecnych warunkach często wręcz niemożliwe.

Urządzenia emitujące promieniowanie mikrofalowe:

• smartfony,
• tablety – laptopy,
• routery Wi-Fi, laptopy z włączonym Wi-Fi,
• nadajniki BTS (umieszczane na wieżach, dachach budynków).

Odmiennie niż w przypadku promieniowania prądu zmiennego, promieniowanie mikrofalowe ma duży zasięg. W przypadku anten o dużej mocy może wynosić nawet kilkanaście kilometrów, w przypadku routerów to zazwyczaj kilka metrów. Urządzenia, które są trzymane przy głowie jak smartfon czy bezprzewodowe słuchawki emitują promieniowanie bezpośrednio na ciało.

Promieniowanie mikrofalowe posiada charakterystykę fizyczną, która powoduje, że bardzo łatwo wnika w ciało. Znacznie bezpieczniejszym sposobem komunikacji są popularne krótkofalówki HF, w przypadku których długość fali (charakterystyka fizyczna) utrudnia przenikanie do wnętrza ciała.

Diagnostyka urazów związanych z mikrofalami

Elektrowrażliwość (EHS) obecnie jest stwierdzana  u pacjentów z USA, Szwecji, Szwajcarii, Niemiec, Belgii, Włoch, Holandii, Norwegii, Danii i w innych krajach. Szacuje się, że może występować u 3-10% ludności.

W Szwecji elektrowrażliwość włączono  do katalogu niepełnosprawności, ale nie jako chorobę lecz jako tzw. niepełnosprawność funkcjonalną, czyli niedostosowanie do aktualnych warunków środowiskowych. Wobec tego w przypadku osób elektrowrażliwych jest dostosowywane środowisko.

Jednym z czołowych naukowców zajmujących się tą problematyką w Szwecji jest prof. Olle Johansson z Karolinska Institute w Sztokholmie. Jest on również członkiem międzynarodowej grupy naukowców, która w 2007 roku opublikowała „BioInitiative Report”. Raport ten stanowi przegląd badań dotyczących biologicznych skutków oddziaływania pól elektromagnetycznych na organizmy żywe i wskazuje na potrzebę ponownej oceny obowiązujących norm bezpieczeństwa. [2]

Jedną z publikacji dotyczących oddziaływania pól elektromagnetycznych na organizmy żywe jest również artykuł prof. Olle Johanssona opublikowany w czasopiśmie naukowym „Pathophysiology”. [3] („Zakłócenia systemu immunologicznego przez pole elektromagnetyczne: Potencjalnie zasadnicza przyczyna dla uszkodzeń komórek i ograniczenia naprawy tkanek, co może prowadzić do rozwoju choroby, osłabienia i wyniszczenia organizmu” – tytuł w tłumaczeniu na język polski). 

Jego prace koncentrują się na skutkach oddziaływania promieniowania mikrofalowego na żywe organizmy. Jednym ze stwierdzonych przez profesora efektów jest obniżenie sprawności układu immunologicznego oraz powstawanie ognisk zapalnych.

Syndrom określany stricte jako „elektrowrażliwość” po raz pierwszy opisano w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku.

Pierwsze zaobserwowane  objawy były związane ze skórą i błonami śluzowymi. Osoby z tym schorzeniem skarżyły się na: świąd, uczucie gorąca, zaczerwienienie skóry, krostki, podrażnienie oka, katar, zaburzenia węchu, suchość w gardle, kaszel, szum w uszach, uczucie zatkanych uszu, chroniczne zmęczenie, bóle głowy, nudności, zawroty głowy, trudności w koncentracji i zaburzenia kojarzenia.

Irlandzki instytut badawczy także podniósł tę kwestię: „Nadwrażliwość na pole elektromagnetyczne, której doświadczają niektóre osoby, powoduje szereg niepokojących objawów, które należy również uwzględnić przy ustalaniu bezpiecznych poziomów narażenia na promieniowanie niejonizujące oraz przy planowaniu lokalizacji masztów i nadajników. (Irlandzkie Stowarzyszenie Lekarzy Środowiskowych (IDEA), 2004, „Stanowisko IDEA w sprawie promieniowania elektromagnetycznego”).

W tym kontekście interesujące są działania podejmowane przez szwedzką organizację o nazwie Krajowe Stowarzyszenie Nadwrażliwości na Pole Elektryczne, czyli osób, które zostały poszkodowane przez działanie mikrofal, pól elektrycznych i elektromagnetycznych, z siedzibą w Sztokholmie. Stowarzyszenie zrzesza około 1800 aktywnych członków i jest jednym z 54 stowarzyszeń (2025) działających w ramach Functional Law Sweden.

Elektrowrażliwość w badaniach i statystykach międzynarodowych

Jak podaje na swojej stronie szwedzka organizacja działająca na rzecz elektrowrażliwości, nadwrażliwość na pola elektromagnetyczne (EHS) jest obecnie stosunkowo powszechna, ale jej skala nie jest dokładnie znana.

W badaniu stanu zdrowia środowiskowego, przeprowadzonym przez Szwedzką Agencję Zdrowia Publicznego w 2015 roku, 10,6% respondentów stwierdziło, że na ich zdrowie bardzo negatywnie wpływa czynnik środowiskowy, jakim są pola elektromagnetyczne, np. emitowane przez telefony komórkowe i anteny.

Jak podaje Olle Johansson w swojej publikacji: W Wielkiej Brytanii coraz więcej (szacuje się, że 18%) objawów EHS u osób wrażliwych jest spowodowanych przez maszty telefonii komórkowej. 3% mieszkańców Kalifornii cierpi na EHS (dane z 2002 r.). 8% mieszkańców Niemiec cierpi na EHS, w Szwecji to ponad 3%.  W Szwajcarii populację tę szacuje się na 5%. Cytowane badania opisują także zmiany strukturalne w centralnym układzie nerwowym, zachodzące pod wpływem EMF: łagodny guz nerwu czaszkowego (neuroma akustyczna), złośliwe guzy mózgu (astrocytoma, meningioma) po tej stronie mózgu, gdzie pacjent trzymał zwykle słuchawkę.

Przykłady rozwiązań stosowanych w Szwecji

W Szwecji dla osób ze stwierdzoną nadwrażliwością wprowadzono zmiany, które pozwoliły znacznie obniżyć poziom promieniowania na obszarze, w którym przebywają. Cele stowarzyszenia opublikowane na stronie internetowej obejmują postulat dostępności  we wszystkich gminach przedszkoli i szkół,  zapewniających zdrowe środowisko zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz budynków.  Wszyscy rodzice są informowani i mają możliwość wyboru przedszkola/szkoły wyposażonej w sprzęt przewodowy.

Olle Johansson pisze w cytowanej wyżej publikacji: „W gminie sztokholmskiej, gdzie  mieszkam i pracuję jako naukowiec, jestem odpowiedzialny za badanie kompleksowej problematyki osób z EHS. W ich domach ściany, sufit oraz podłogi są pokrywane ekranującą (zabezpieczającą przed promieniowaniem) specjalną tapetą lub farbą, które zawierają specjalną osłonę, zatrzymującą EMS z zewnątrz. Okna mogą być pokrywane  specjalną folią blokującą znaczny procent promieniowania mikrofalowego przenikającego przez szybę. Jeżeli te zmiany okażą się nie wystarczające, osoby z EHS mają możliwość wynajęcia małej willi poza granicami miasta, która jest własnością gminy sztokholmskiej. Te obszary mają mniejszy poziom napromieniowania niż inne. Gmina sztokholmska planuje wybudować osiedle domów specjalnie zaprojektowanych dla osób z elektrowrażliwością. Zgodnie ze szwedzkim prawem osoby z EHS mają również prawo ogólne do bycia wspieranymi przez pracodawców. Mogą otrzymać niskoemisyjny komputer, lampy fluorescencyjne o wysokiej częstotliwości są zamienione na zwykłe żarówki, nie używa się telefonów bezprzewodowych DECT w pokoju, w którym pracują itp. Niektóre szpitale w Szwecji (e.g. in Umea, Skelleftea and Karlskoga) również dostosowały specjalne pokoje z bardzo niski EMF, aby ludzie elektrowrażliwi mogli otrzymać opiekę medyczną.

Część polityków sztokholmskiej gminy zaproponowała politykom odpowiedzialnym za sztokholmskie metro, aby część składu pociągu była wolna od telefonów komórkowych i żeby pasażerowie musieli wyłączać swoje telefony w tych wyselekcjonowanych częściach, tak aby osoby z EHS mogły podróżować metrem”.

Zaburzenia psychiczne wiązane z oddziaływaniem mikrofal

Sama idea zaburzeń psychicznych powstających na skutek oddziaływania mikrofal pomimo faktu, że jest mało znana, nie jest jednak nowa. W cytowanych badaniach wykonywanych w latach 70. u niektórych pilotów zdiagnozowano syndrom, który nazwano „zaburzeniem rzekomo neurastenicznym” i było to zaburzenie związane bezpośrednio z narażeniem na mikrofale i rozpatrywane w ramach medycyny pracy.

Piloci z racji wykonywanego zawodu często przebywali w otoczeniu promieniowania mikrofalowego. W latach 70. wyodrębniono cechy tzw. choroby mikrofalowej, która, jak się okazało, dawała objawy identyczne jak zaburzenia nerwicowe (neurasteniczne). Ich  geneza zazwyczaj tkwi w innych źródłach, objawy te nazwano więc zespołem rzekomo neurastenicznym.

Uczucie znużenia i osłabienia w ciągu dnia, zaburzenia snu, apatia, nastrój z tendencją do obniżania, zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi, wzmożona pobudliwość nerwowa [4].

Jakie poziomy promieniowania występują w szkołach?

Przyjrzyjmy się w tym kontekście natężeniom promieniowania mikrofalowego, które oddziałuje na dzieci w placówkach szkolnych (zdarza się nawet, że na wielu szkołach w Polsce montowane są nadajniki telefonii komórkowej):

• telefony komórkowe natężenie składowej elektrycznej to od 10V/m do 50V/m,
•  Wi-Fi uśrednione natężenie tego pola to około 2-5 V/m (w zależności od odległości),
• oddziaływanie anten BTS, natężenie w budynku to około 2-4 V/m, przy czym oddziaływania chwilowe, impulsowe mogą mieć znacznie wyższe wartości.

Jakie normy przyjęto ustawowo na terenie Polski?

Obecne normy dopuszczalnego pola elektromagnetycznego dla ludności wynoszą 61 V/m, przed rokiem 2020 poziom ten wynosił 7 V/m. Normę tę wyliczono wyłącznie na podstawie efektów termicznych, czyli obecna norma zakłada, że jeśli nie dochodzi do przegrzania tkanki (efekt termiczny), to pole jest bezpieczne. Efekty nietermiczne (np. wpływ na barierę krew-mózg czy stres oksydacyjny w komórkach) będące przedmiotem licznych badań m.in. wspomnianego Olle Johanssona, zostały uznane za nieistniejące.

Przed rokiem 2020 wartość przekraczająca natężenie pola elektrycznego o wartości 20 V/m była uznana w prawie pracy za dolną granicę strefy zagrożenia, a przebywanie w niej wymagało specjalnych środków ochronnych w postaci ekranów, odbycia szkoleń BHP, dostarczenia badań lekarskich. Przebywanie w tej strefie nie mogło przekraczać 8 godzin.

Normy promieniowania dla osób elektrowrażliwych

Osoby elektrowrażliwe odczuwają dolegliwości przy  poziomach promieniowania niższych niż 1 V/m (przy długotrwałej ekspozycji).

Na podstawie „BioInitiative Report”:

W sekcji podsumowującej wnioski (Summary for the Public), autorzy zaproponowali następujące progi ostrożnościowe dla promieniowania radiowego (RF) [5]:

• 0,6 V/m (ok. 1000 µW/m²): Rekomendacja z 2007 roku jako limit dla przewlekłej ekspozycji (np. w sypialniach czy szkołach), mająca na celu ochronę przed skutkami nietermicznymi.
• 0,2 V/m (ok. 100 µW/m²): Rekomendacja z aktualizacji z 2012 roku. Autorzy obniżyli próg, argumentując to nowszymi badaniami nad wpływem bardzo słabych pól na płodność, rozwój płodu i ryzyko nowotworowe (szczególnie w kontekście nadajników stacji bazowych).

Warto wspomnieć, że te same wartości (0,6 V/m, a docelowo 0,2 V/m) zostały przywołane w rezolucji Rady Europy: Resolution 1815 (2011) „The potential dangers of electromagnetic fields and their effect on the environment” (Potencjalne zagrożenia pól elektromagnetycznych i ich wpływ na środowisko)
przyjętej przez Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy (PACE) – 27 maja 2011. Rada Europy wezwała państwa członkowskie do zastosowania zasady ostrożności i dążenia właśnie do takich limitów.

Jak poradzić sobie z elektrowrażliwością?

Wraz z popularyzacją urządzeń bezprzewodowych coraz więcej osób zaczyna odczuwać dolegliwości związane z narażeniem na pole elektromagnetyczne, szczególnie to emitowane przez urządzenia bezprzewodowe.

Osoby elektrowrażliwe wciąż korzystają z komputerów (zwracając uwagę na to, żeby były ustawione w odpowiedniej odległości od ciała), SMS-ów w klawiaturowych telefonach pracujących na niższych  pasmach częstotliwości (2G), korzystają z kablowego internetu, stacjonarnych telefonów i aplikacji, które pozwalają telefonować za pomocą internetu kablowego.

Kupują samochody spalinowe, które nie są wyposażone w liczne nadajniki i czujniki (nie używają samochodów elektrycznych), nie poruszają się komunikacją miejską (rozwiązanie proponowane przez szwedzkich naukowców jako wyznaczenie stref wolnych od telefonów komórkowych i WI-FI wydaje się znakomitym pomysłem, który rozwiązałby ten problem w autobusach i pociągach).

Elektrowrażliwi unikają żarówek ledowych w mieszkaniu (niewiele osób wie, że żarówki ledowe generują promieniowanie elektromagnetyczne, którego nie wytwarzały stare żarówki żarnikowe), a także zamiast kuchenki indukcyjnej używają gazowej.

Uzależnienie od urządzeń bezprzewodowych

Istnieje jeszcze jeden problem wart osobnego omówienia — mianowicie kwestia stanowiąca poważną przeszkodę dla każdego eksperymentu podejmowanego przez rodzica dążącego do zapewnienia dziecku bezpieczeństwa elektromagnetycznego. Dotyczy on próby odebrania smartfona, z którego dziecko korzystało przez dłuższy czas.

Jest nim uzależnienie i to nie tylko psychiczne, które za pomocą dość skomplikowanych mechanizmów  powoduje przywiązane  do rożnego typu form komunikacji, ale i uzależnienie fizyczne. Mikrofale z racji ich fizycznych parametrów oddziałują na organizm pobudzająco, wprawiają go w drgania, które komórki organizmu odbierają jako pobudzenie i impuls do tworzenia dużej ilości wolnych rodników. Proces ten nazywa się stresem oksydacyjnym. Fale elektromagnetyczne są więc czynnikiem pobudzającym, a większość czynników pobudzających uzależnia fizycznie.

Jak ograniczać ekspozycję dziecka na promieniowanie?

Dlatego jeśli twoje dziecko korzystało ze smartfona przez dłuższy czas, zmian dokonuj stopniowo, miej świadomość tego, że uzależnienia bywają bardzo silne, a radykalne kroki i zakazy powodują bunt i mogą źle wpływać na relacje i wspólne zaufanie.

Zastąp smartfona komputerem stacjonarnym, połączonym przewodowo z internetem, gdzie dziecko może wciąż odwiedzać swoje ulubione portale, ale bez narażenia na szkodliwe promieniowanie.

Pamiętaj jednak, że bezpieczne stanowisko zarówno do pracy jak i snu powinno być oddalone minimum 1 metr od źródła promieniowania 50 Hz, czyli obudowy komputera oraz listwy zasilającej. A także nie powinno znajdować się tam, gdzie po drugiej stronie ściany stoi lodówka.

Pamiętaj również o stosowaniu filtra światła niebieskiego.

Kolejnym krokiem może być ograniczanie czasu spędzanego przy komputerze a złotym środkiem, który pozwoli to osiągnąć bez sztucznych ograniczeń i zakazów, są zajęcia pozalekcyjne. ZNie tylko pozwalają spędzać czas z dala od ekranu, ale także budują przyszłe zainteresowania, pasje, pozwalają nawiązywać dziecku przyjaźnie z osobami, z którymi je dzielą.

Technologia a zdrowie – gdzie jest równowaga?

Technologia sama w sobie nie jest zła, jest tylko narzędziem, które jest bardzo przydatne pod warunkiem, że jest właściwie stosowane, a prawdziwy rozwój technologiczny to rozwój z poszanowaniem zdrowia i bezpieczeństwa, a nie jego kosztem.

Czy wzrost zdiagnozowanych zaburzeń ADHD o kilkaset procent w ciągu ostatniej dekady ma związek ze wzrostem natężeń promieniowanie elektromagnetycznego?

Czy fakt, że ponad 550 tys. dzieci i młodzieży w wieku 7–17 lat doświadcza zaburzeń zdrowia psychicznego, a liczba dni terapii lekami przeciwdepresyjnymi w tej grupie wiekowej wzrosła z ok. 4,3 mln w 2018 r. do ok. 9,5 mln w 2024 może być jednym z efektów podniesienia norm i promowania łączności bezprzewodowej?

Dyskusja wśród naukowców nadal się toczy.

---

Przypisy:

[1] Bevington, M., 2019. The Prevalence of People With Restricted Access to Work in Man-Made Electromagnetic Environments. J. Environ. Health Sci. 5,

Havas, M., 2024. Precursors Need to be Considered to Promote Recovery from Idiopathic Environmental Intolerance Attributed to Electromagnetic Fields. Med. Res. Arch. 13

Stein, Y., Udasin, I.G., 2020. Electromagnetic hypersensitivity (EHS, microwave syndrome) – Review of mechanisms. Environ. Res. 186, 109445 https://esc-info.eu/electromagnetic-hypersensitivity-ehs/

[2] BioInitiative Working Group (2007) BioInitiative Report: A Rationale for a Biologically-based Public Exposure Standard for Electromagnetic Fields (ELF and RF).

[3] Disturbance of the immune system by electromagnetic fields – A potentially underlying cause for cellular damage and tissue repair reduction which could lead to disease and impairment. Pathophysiology, 16(2–3),157–177.

[4] Michał Jacek Marzęcki „Wpływ Mikrofal na funkcje psychiczne”, Medycyna lotnicza,1977, nr 55, s.19-23

[5] A Rationale for a Biological-based Public Exposure Standard for Electromagnetic Fields (ELF and RF) Autorzy: Cindy Sage i dr David O. Carpenter (wraz z zespołem 29 naukowców z 10 krajów) 2007-2012