Na pomoc matkom – jak wygląda opieka laktacyjna w Polsce?
Czy opieka laktacyjna w Polsce faktycznie wspiera kobiety? Raport z monitoringu opieki laktacyjnej przygotowany przez Stowarzyszenie Małyssak budzi mieszane odczucia. Po jego publikacji pod koniec 2023 roku przedstawiciele organizacji złożyli do Ministerstwa Zdrowia petycję o wprowadzenie zmian prawnych dążących do ulepszenia systemu. Ministerstwo petycję odrzuciło, powołując się na obowiązujące standardy oraz prace podejmowane przez Zespół do spraw poprawy jakości opieki okołoporodowej w zakresie poradnictwa laktacyjnego. W listopadzie 2025 minęły dwa lata od publikacji raportu. W jakim miejscu dziś jesteśmy?
Proces laktacji jest naturalnie występującym zjawiskiem i następstwem ciąży, która umożliwia produkcję pokarmu dla nowonarodzonego dziecka.
Według ekspertów mleko matki jest niezwykle istotnym elementem diety i powinno być jedynym źródłem pożywienia przez pierwsze sześć miesięcy życia niemowlęcia.
Wynika to z jego właściwości i składu, który dostosowuje się do potrzeb malucha tworząc pokarm idealny. Mleko matki zawiera przede wszystkim liczne składniki odżywcze i kwasy tłuszczowe wspierające między innymi rozwój mózgu dziecka, a także działające przeciwwirusowo i przeciwzapalnie. Jest ono również łatwo przyswajalne i lekkostrawne, co w połączeniu z obecnością bakterii probiotycznych korzystnie wpływa na układ pokarmowy niemowlęcia. Poza budowaniem odporności i zapobieganiem chorobom u maluchów, potwierdzony został też pozytywny wpływ karmienia piersią na mamy – między innymi szybszy powrót do masy ciała sprzed ciąży, lepsze samopoczucie dzięki wydzielanym podczas karmienia hormonom, a nawet zmniejszenie ryzyka zachorowania na raka piersi.
Opieka laktacyjna od A do Z
Niestety laktacja może się wiązać z różnego rodzaju trudnościami dla kobiet karmiących piersią, z którymi często niełatwo jest sobie poradzić bez pomocy specjalisty. W takich sytuacjach istotne jest profesjonalne wsparcie dla mam, które zapewniają doradcy laktacyjni.
W Polsce takimi doradcami mogą być osoby z wykształceniem medycznym, które poszerzyły swoją wiedzę w zakresie laktacji i towarzyszących jej problemów oraz posiadają potwierdzający kompetencje certyfikat CDL (Certyfikowany Doradca Laktacyjny) przyznawany przez Centrum Wiedzy o Laktacji. Po ich pomoc warto sięgnąć, gdy rady położnych w szpitalu dotyczące karmienia piersią nie sprawdzają się i pojawiają się niepokojące sygnały, takie jak np. trudności z przystawieniem dziecka do piersi, obrzęki i przewlekły ból oraz nadmierna laktacja lub jej znaczne zmniejszenie. Warto jednak pamiętać, że na poradę laktacyjną może się udać każda kobieta, dla której karmienie wiąże się z niepokojem lub obawami, niezależnie od intensywności problemu.
Porada laktacyjna składa się z kilku elementów, z których najważniejszym jest zadbanie o komfort zarówno mamy jak i malucha. W trakcie jej trwania doradca przeprowadza wywiad, podczas którego zbiera informacje na temat dotychczasowego przebiegu karmienia oraz kwestii, które budzą niepewność. Następnie bada także dziecko i analizuje proces karmienia, w celu znalezienia dokładnej przyczyny problemu i zaproponowania najlepszych możliwych rozwiązań. Porady laktacyjne odbywają się zazwyczaj w przychodniach, szkołach rodzenia lub poradniach powstałych konkretnie w tym celu, ale przed umówieniem się na wizytę warto upewnić się czy dany doradca znajduje się na oficjalnej liście doradców posiadających ważny certyfikat – w końcu najważniejsza jest profesjonalna opieka i dobre samopoczucie mamy i dziecka.
„Karmienie mlekiem mamy prawem mamy i dziecka”
Z myślą o kobietach oraz ich zdrowiu powstało w Polsce wiele fundacji i organizacji. Jedną z nich jest Stowarzyszenie Małyssak, które działa między innymi na rzecz promocji karmienia piersią. Głównym celem stowarzyszenia jest przede wszystkim zapewnienie wsparcia kobietom i szerzenie wiedzy na temat opieki laktacyjnej, porodu naturalnego i rodzicielstwa. Organizacja ma na swoim koncie wiele projektów poświęconych wsparciu mam, w tym projekt „Karmienie mlekiem mamy prawem mamy i dziecka”. Jego celem była ocena stanu opieki okołoporodowej w Polsce na podstawie monitoringu oraz podjęcie działań w celu poprawy jakości opieki laktacyjnej. Poza przeprowadzonymi przez stowarzyszenie webinarami i ankietami, kluczowym elementem powstałym w ramach projektu jest raport z monitoringu opieki laktacyjnej w Polsce za lata 2018-2022. Jest to obszerny dokument, w którym znajdziemy informacje i dane dotyczące opieki zdrowotnej kobiet ciężarnych, w okresie poporodowym oraz w trakcie trwania laktacji.
Co mówi nam raport?
Badanie ankietowe przeprowadzono w okresie od 26 maja do 4 grudnia 2022 roku. Wzięły w nim udział aż 2504 kobiety. Część z nich zdecydowała się również na udzielenie wywiadu online, w którym ich indywidualne przeżycia mogły zostać opowiedziane dokładniej. Ostatecznie przeprowadzono 57 wywiadów.
Duża część wniosków wynikających z raportu została wyciągnięta na podstawie przeprowadzonej ankiety. Zapytano kobiety czy w czasie karmienia piersią poddawały się leczeniu, na co 36,1% pytanych odpowiedziało twierdząco. Istotną kwestią analizowaną w raporcie jest wpływ karmienia piersią na podejście personelu medycznego do kobiet oraz na stawianie diagnozy. Część kobiet ze wspomnianej grupy poddającej się leczeniu spotkała się z komentarzami lekarza dotyczącymi sposobu i długości karmienia dziecka, nawet jeśli nie było to w żaden sposób związane z ich dolegliwościami. Aż 81.8% z nich zadeklarowało, że były to komentarze negatywne, często wynikające z mitów powielanych przez lekarzy, jak np. krzywdzenie dziecka przez zbyt długie karmienie lub jego bezcelowość. Raport przedstawia również przykłady tych komentarzy, między innymi: „Do 18 będzie wisiał?”, „Najwyższy czas na butelkę z mieszanką. Ile można karmić piersią?” czy „Oho, Matka Polka”.
Z raportu wynika więc, że kobiety są stale narażone na nieaktualną wiedzę personelu medycznego na temat laktacji i powielanie błędnych przekonań, co poza niestosownymi komentarzami często skutkuje chociażby odmową farmakoterapii czy badań diagnostycznych.
Jednymi z najczęściej odmawianych świadczeń są badania USG piersi oraz RTG i USG innych części ciała. Nie ma żadnych podstaw medycznych do odmowy przeprowadzenia wspomnianych badań u kobiet karmiących piersią, a jednak z raportu wynika, że co czwarta z ankietowanych kobiet spotkała się z odmową właśnie ze względu na trwającą laktację. Takie zjawiska mogą również doprowadzić do zaprzestania karmienia piersią po usłyszeniu przez matkę opinii lekarza opartej jedynie na prywatnych przekonaniach dotyczących długości karmienia a nie fachowej wiedzy. Tego typu sytuacje są niedopuszczalne a lekarze, którzy odmawiają pacjentkom usług zdrowotnych bez podstaw medycznych i jedynie ze względu na laktację łamią prawa pacjenta. Jedna z kobiet biorących udział w ankiecie oznajmiła: „Karmię synka od 4,5 roku, w tym 3 lata w tandemie. Niestety, od ukończenia przez dzieci 12 miesięcy lekarze (zarówno interniści, pediatrzy jak i innych specjalizacji) stukają się w głowę, że ile można karmić dziecko, że chyba już czas najwyższy skończyć. Planuję karmić do samoodstawienia, więc wszelkie komentarze ignoruję, ale wiem, że mniej zdeterminowane kobiety mogą ulec sugestii”.
Istotne jest dbanie o zdrowie psychiczne zarówno kobiet w ciąży, jak i w połogu.
Ryzyko i częstość występowania depresji poporodowej stanowi problem, z którym młode mamy nie są w stanie poradzić sobie bez odpowiedniego wsparcia. Raport zwraca uwagę na badania przesiewowe oceniające ryzyko pojawienia się depresji u kobiety, które według zarządzonego w 2018 roku Standardu Organizacyjnego Opieki Okołoporodowej (SOOO) powinno zostać wykonane w okresie okołoporodowym co najmniej trzykrotnie. Okazuje się jednak, że aż 48,5% kobiet biorących udział w ankiecie nigdy nie spotkało się z tego typu badaniem. Warto również podkreślić, że karmienie piersią zmniejsza ryzyko wystąpienia depresji poporodowej pod warunkiem, że kobieta jest otoczona wsparciem i pomocą wtedy, gdy jest to potrzebne. W trosce o dobrostan mam raport sugeruje, by Ministerstwo Zdrowia stworzyło odpowiednie procedury określające zasady wykonywania badań przesiewowych niosące pomoc tym kobietom, u których wynik jest wysoki.
Siła w głosie kobiet
Po opublikowaniu raportu członkowie „Koalicji na rzecz zmian opieki laktacyjnej w Polsce”, zawiązanej przez Stowarzyszenie Małyssak i inne organizacje wspierające kobiety, 30 grudnia 2023 roku wnieśli petycję do Ministry Zdrowia Izabeli Leszczyny, w celu wprowadzenia zmian prawnych dotyczących poprawy opieki laktacyjnej w Polsce. Zawarto w niej aż 28 postulatów, których wprowadzenie miałoby usprawnić i ulepszyć opiekę laktacyjną. Domagano się między innymi utworzenia krajowego programu ochrony, promocji i wsparcia karmienia piersią, refundacji porady laktacyjnej oraz uściślenia procedury przeprowadzania oceny ryzyka wystąpienia depresji poporodowej. Każdy z postulatów został dokładnie opracowany na podstawie wyników raportu i tego w jakich obszarach opieki zdrowotnej wykazał on największe mankamenty.
Odpowiedź Ministerstwa Zdrowia nie była jednak zadowalająca i zmotywowała do zebrania większej liczby głosów poparcia petycji, a Stowarzyszenie Małyssak zdecydowało się dalej monitorować sytuację licząc na pozytywne rozpatrzenie petycji w przyszłości.
Raport ma szczególne znaczenie, bo oddaje głos kobietom.
To właśnie panie korzystające z opieki medycznej podczas przygotowań do karmienia piersią i laktacji były głównym źródłem danych. Potwierdzeniem tego są liczne cytaty zawarte w raporcie, które przedstawiają motywację kobiet do wzięcia udziału w monitoringu.
„Bardzo mi zależało, żeby z wami porozmawiać, bo mam bardzo zróżnicowane przy każdym dziecku doświadczenie laktacyjne i inne wyzwania, inne problemy. Ale i tak temat jest mi bardzo bliski. Po prostu zależało mi, żeby się tym podzielić…”
„Co sprawiło, że się zgłosiłam do tego wywiadu? Szczerze mówiąc problemy, które miałam na początku przygody z karmieniem piersią i to jak bardzo uważałam, że nie ma takiego ogólnego wsparcia, ani na etapie szpitali, ani później przy pierwszym kontakcie z lekarzami i tak dalej…”
Co dalej?
W celu poprawy jakości opieki laktacyjnej w Polsce nadal potrzebne są dalsze działania.
W kwietniu 2024 roku Minister Zdrowia Izabela Leszczyna zaakceptowała propozycje Zespołu do spraw poprawy jakości opieki okołoporodowej w zakresie poradnictwa laktacyjnego (powołanego przez Ministra Zdrowia w dniu 3 stycznia 2023 roku), które obejmowały m.in. prace nad wprowadzeniem specjalistycznej porady laktacyjnej lekarza i położnej do świadczeń gwarantowanych w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej czy zmianę formularzy w systemie monitorowania sposobu żywienia noworodków i niemowląt. Niestety na ten moment porady laktacyjne w Polsce wciąż nie są refundowane i funkcjonują jedynie jako usługi płatne (ceny wahają się między 200 a 400 złotych).
8 lipca 2025 roku miało miejsce posiedzenie Komisji Zdrowia w celu przedstawienia wyników pracy wspomnianego zespołu. Efektem ich działań było między innymi opracowanie Karty Świadczenia Opieki Zdrowotnej w sprawie specjalistycznej porady laktacyjnej z zakresu świadczeń gwarantowanych ambulatoryjnej opieki specjalistycznej. Została ona jednak odrzucona przez Agencję Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji (AOTMiT), a uzasadnieniem decyzji było stwierdzenie, że podstawowa opieka laktacyjna dla kobiet w ciąży już istnieje i nie wymaga wprowadzania większych zmian – mimo że raport i doświadczenia kobiet mówią nam zupełnie co innego. Ostatecznie pomimo prac zespołu stan prawny dotyczący opieki laktacyjnej w Polsce nie uległ zmianie.
26 stycznia 2025 roku Stowarzyszenie Małyssak opublikowało na Facebooku post wyrażający niezadowolenie z obecnego stanu rzeczy. Jak piszą: „nie czujemy, aby nasz głos był jakkolwiek brany pod uwagę”. Stowarzyszenie sugeruje, że zmiany wciąż są potrzebne i wyraża nadzieję na podjęcie odpowiednich kroków w drodze do ulepszenia opieki laktacyjnej. Jednak poza wszelkimi zmianami prawnymi istotne jest przede wszystkim edukowanie się i szerzenie wiedzy, bo jak już dobrze wiemy – w głosie kobiet jest siła.
