Przed Międzynarodowym Dniem Sygnalisty: procedury są, zaufania brakuje

Polski Raport Krajowy przygotowany przez Instytut Spraw Obywatelskich pokazuje, że po wdrożeniu ustawy o ochronie sygnalistów największą barierą pozostaje nie technologia, lecz lęk przed odwetem, brak zaufania i utrwalona kultura milczenia.

Instytut Spraw Obywatelskich informuje o wnioskach z raportu w przeddzień Międzynarodowego Dnia Sygnalisty, który przypada 23 czerwca. Tego dnia Zespół do spraw Sygnalistów Biura Rzecznika Praw Obywatelskich organizuje wydarzenie online „Głos, który zmienia system. Rola sygnalistów w budowaniu społeczeństwa obywatelskiego”.

To dobry moment, aby zapytać, czy nowe przepisy realnie chronią osoby, które decydują się ujawnić nieprawidłowości.

Dwa lata po uchwaleniu ustawy o ochronie sygnalistów i ponad półtora roku po wejściu w życie większości jej przepisów krajowy system zgłaszania naruszeń wciąż jest w fazie praktycznego testu.

Raport przygotowany w ramach międzynarodowego projektu WAKE-UP wskazuje, że w wielu organizacjach procedury istnieją, ale nie budzą wystarczającego zaufania pracowników.

Według danych Zespołu do spraw Sygnalistów Biura RPO od 27 grudnia 2024 r. do 31 grudnia 2025 r. kanałami do dokonania zgłoszenia zewnętrznego skierowano do RPO 690 spraw. Rzecznik przyjął 223 zgłoszenia zewnętrzne spełniające warunki określone w ustawie. Te dane dotyczą zgłoszeń zewnętrznych, natomiast raport Instytutu koncentruje się przede wszystkim na barierach widocznych przy wdrażaniu procedur w organizacjach.

– Sygnalista nie jest problemem organizacji. Problemem są nadużycia, które dzięki niemu można wykryć wcześniej. W przeddzień Międzynarodowego Dnia Sygnalisty warto powiedzieć jasno: państwo i pracodawcy nie mogą oczekiwać odwagi cywilnej i postawy obywatelskiej, jeśli nie dają ludziom realnego bezpieczeństwa. Jeśli człowiek zgłaszający nieprawidłowości najpierw kalkuluje, czy straci pracę, zdrowie albo reputację, to znaczy, że system ochrony działa głównie na papierze – mówi Rafał Górski, prezes Instytutu Spraw Obywatelskich.

Procedury są, ale zaufania brakuje

Z badania jakościowego przeprowadzonego na potrzeby raportu wynika, że część instytucji i organizacji wdrożyła procedury głównie formalnie.

Problemem nie jest wyłącznie brak narzędzi, regulaminów czy kanałów zgłoszeń, lecz to, czy pracownicy wierzą, że zgłoszenie będzie bezpieczne i potraktowane poważnie.

Raport opisuje zjawisko „głuchej ciszy” wokół nowych kanałów zgłoszeń. Brak zgłoszeń nie musi oznaczać braku nadużyć. Może oznaczać brak zaufania do lokalnych władz, obawę przed identyfikacją osoby zgłaszającej oraz strach przed konsekwencjami zawodowymi i społecznymi.

– Nasze badanie pokazuje, że największą barierą nie są systemy informatyczne ani same procedury. Problemem jest brak zaufania i historycznie utrwalona kultura milczenia. W Polsce sygnalista wciąż bywa mylony z „donosicielem”, choć w dobrze zarządzanych organizacjach zgłaszanie nadużyć powinno być traktowane jako akt odpowiedzialności za miejsce pracy – mówi Michał Jarosławski, autor raportu i koordynator merytoryczny projektu WAKE-UP.

Wyzwania wdrożeniowe

Raport wskazuje również na paradoks technologiczny. W części instytucji, szczególnie publicznych i akademickich, widoczna jest nieufność wobec cyfrowych kanałów zgłaszania nadużyć. Obawa przed deanonimizacją, dostępem działów IT do danych i utratą poufności sprawia, że niektóre podmioty wybierają rozwiązania analogowe.

W praktyce oznacza to powrót do fizycznie zabezpieczonych dokumentów, szaf pancernych i systemu tzw. podwójnej koperty. Z jednej strony takie rozwiązania mają chronić tożsamość osoby zgłaszającej. Z drugiej pokazują, że samo wdrożenie procedury nie wystarcza, jeśli organizacja nie potrafi przekonać pracowników, że ich zgłoszenie będzie bezpieczne.

Ochrona przed odwetem nadal zbyt słaba

Jednym z najważniejszych założeń ustawy jest zakaz działań odwetowych wobec osób zgłaszających naruszenia.

W praktyce ochrona sygnalistów może jednak okazać się niewystarczająca, jeśli postępowania przed sądami pracy trwają latami, a organizacje nie mają narzędzi do szybkiego reagowania na stopniowy odwet.

Autorzy raportu wskazują, że szczególnie trudna sytuacja może dotyczyć małych miejscowości, lokalnych instytucji i hermetycznych środowisk, w których nawet formalnie poufne zgłoszenie może być łatwe do powiązania z konkretną osobą. W takich warunkach anonimowość i szybka ochrona przed działaniami odwetowymi stają się kluczowe.

Rekomendacje Instytutu Spraw Obywatelskich

W związku z planowaną oceną funkcjonowania przepisów Instytut Spraw Obywatelskich postuluje debatę nad zmianami, które zwiększą realną skuteczność ustawy. Najważniejsze rekomendacje to:

1. Rozszerzenie zakresu ustawy o systemowe naruszenia prawa pracy: Objęcie ochroną także takich naruszeń pozwoliłoby silniej włączyć w działania edukacyjne i kontrolne związki zawodowe, rady pracowników oraz społeczną inspekcję pracy.
2. Obowiązek rzetelnego rozpatrywania wiarygodnych zgłoszeń anonimowych: Anonimowe zgłoszenia powinny być procedowane, jeśli są uprawdopodobnione i dotyczą naruszeń objętych ustawą. Ma to szczególne znaczenie w małych i zależnych środowiskach lokalnych.
3. Ogólnopolska kampania edukacyjna: Potrzebna jest profesjonalna kampania państwowa, która odczaruje pojęcie sygnalisty i pokaże, że zgłaszanie nadużyć może być formą odpowiedzialności obywatelskiej, a nie donosicielstwa.

O raporcie

Polski Raport Krajowy dotyczący ochrony sygnalistów w Polsce został przygotowany przez Instytut Spraw Obywatelskich w ramach międzynarodowego projektu Whistleblower Advocacy for Knowledge, Empowerment, Unity, and Protection (WAKE-UP). Opracowanie opiera się na badaniu jakościowym i diagnozuje pierwsze praktyczne doświadczenia związane z wdrażaniem ustawy o ochronie sygnalistów w Polsce.

Raport pokazuje, że skuteczność ochrony sygnalistów zależy nie tylko od treści przepisów, ale również od kultury organizacyjnej, zaufania do instytucji i realnych gwarancji bezpieczeństwa dla osób zgłaszających naruszenia.

Kontakt dla mediów:
Michał Jarosławski
Instytut Spraw Obywatelskich
tel. 519 300 648
e-mail: michal.jaroslawski@instytut.lodz.pl

Materiały i źródła:

1. Raport do pobrania: Ochrona sygnalistów w Polsce. Polski Raport Krajowy
2. Kontekst: Międzynarodowy Dzień Sygnalisty – wydarzenie online Zespołu do spraw Sygnalistów Biura RPO
3. Kontekst prawny: ustawa z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów, Dz.U. 2024 poz. 928
4. Dane RPO o zgłoszeniach zewnętrznych: podsumowanie zgłoszeń zewnętrznych 2024-2025