W walce o zachowanie gotówki

Nie tylko w Polsce, ale w większości krajów europejskich odchodzi się zarówno od utrzymywania placówek bankowych, ale także redukuje sieci bankomatowe. W ten sposób, w miarę upowszechniania się płatności bezgotówkowych, dostęp do gotówki staje się coraz trudniejszy. Nic dziwnego, że taka sytuacja budzi coraz większy sprzeciw całych grup klientów banków i domaga się odpowiednich uregulowań prawnych.  

Na mapie Starego Kontynentu pojawiły się „białe plamy” czyli miejsca, w których dostęp do bankomatów jest mocno ograniczony. – Budzi to zrozumiałe niezadowolenie konsumentów – przyznaje dr Błażej Lepczyński z Uniwersytetu Gdańskiego (UG), w swojej analizie przygotowanej dla „Obserwatora Finansowego”. 

Mniej placówek – mniej ATM-ów

Według Europejskiego Stowarzyszenia (EAST), jeszcze w końcu 2016 roku, w czołowych krajach europejskich działało 420 tysięcy urządzeń udostępniających gotówkę. Od 2017 roku nastąpiło w tym względzie załamanie i z wyjątkiem kilku krajów jest z tym z roku na rok tylko coraz gorzej. Do spadku liczby bankomatów przyczyniają się nie tyle względy bezpieczeństwa, czy nawet kwestia rentowności ich utrzymywania, ale także malejąca liczba samych placówek bankowych, przy których zazwyczaj są lokalizowane.

Przykładowo: tylko pomiędzy początkiem a końcem 2023 rokiem w Niemczech zlikwidowano 945 placówek bankowych, a liczba bankomatów spadła o 754 sztuk.

Wraz z redukowaną liczbą placówek ilość bankomatów spada szybko również w takich krajach jak Polska, Francja, Belgia, Hiszpania i wspomniane już wyżej Niemcy.

---

Jak to było z pierwszym bankomatem?

Jako pierwszy na pomysł stworzenia bankomatu miał wpaść Szkot John Shepherd-Barron. Podobno brał kąpiel, „gdy nagle olśniło go: skoro automaty mogą wydawać czekoladowe batony, to dlaczego nie mogą wydawać gotówki?”. Mniej więcej w tym samym czasie co w Wielkiej Brytanii pierwsze bankomaty zainstalowano także w Szwecji.

---

Według Stowarzyszenia branży bankomatowej (ATM Industry Association – ATMIA) najwięcej z 340 tysięcy wciąż aktywnych europejskich bankomatów działa w Wielkiej Brytanii, Francji oraz w Niemczech. Z kolei dane francuskiego banku centralnego wskazują, że stosunkowo najlepszym rozlokowaniem bankomatów może pochwalić się Francja, gdzie 99,3 proc. ludności w wieku co najmniej 15 lat mieszkało w odległości mniejszej niż dziesięć minut jazdy samochodem od źródeł pobierania gotówki.

Brytyjska droga do odzyskania gotówki

Chociaż Wielka Brytania (UK) jeszcze niedawno mogła pochwalić się wysokim nasyceniem bankomatów, od 2017 roku dał się zaznaczyć systematyczny spadek ich liczby, budząc niepokoje zwłaszcza mniejszych, lokalnych społeczności oraz stawiając stanowcze postulaty skutecznego zabezpieczenia obywatelom powszechnego dostępu do gotówki.

W UK podejmuje się działania na gruncie prawa mające na celu zapewnienie równomiernego dostępu mieszkańców tego kraju do gotówki. Kluczową funkcją sprawuje tu ustawa Financial Services and Markets Act 2023, w myśl której 

brytyjski Urząd Nadzoru Finansowego (Financial Conduct Authority – FCA) podjął bardzo konkretne działania na gruncie prawa, mające na celu „dążenie do zapewnienia dostępu do usług gotówkowych” na całym terytorium Zjednoczonego Królestwa.

FCA ma prawo ustalać zasady, którymi powinny kierować się instytucje finansowe oraz operatorzy usług – także przy zapewnieniu odpowiedniego dostępu do usług gotówkowych.

W myśl zasad określonych przez FCA od 18 września 2024 roku wskazane przez rząd banki oraz kasy oszczędnościowo-budowlane zobligowane są do analizowania i uzupełniania luk w dostępie do środków finansowych. Te wskazane przez FCA instytucje muszą odpowiadać na postulaty społeczności oraz na zgłoszenia dotyczące utrudnień w dostępie do gotówki. Mają podejmować międzybankową współpracę, a także wspólne działania z państwową pocztą oraz z operatorami bankomatów – wszystko to w celu zapewnienia właściwego dostępu do gotówki. FCA monitoruje przestrzeganie nowych przepisów w tym zakresie, przede wszystkim przez zobowiązanie wyznaczonych banków oraz wskazanych kas oszczędnościowo-budowlanych do regularnego przeprowadzania oceny potrzeb lokalnych społeczności w zakresie dostępu do gotówki.

Instytucje te muszą je identyfikować, a następnie zgłaszać wszelkie istotne problemy z zapewnieniem zaopatrzenia ludności w gotówkę.

Mało tego! Powinny same wdrażać rozmaite środki mające na celu zniwelowanie pojawiającego się wykluczenia gotówkowego, działania takie jak np. wsparcie dla utrzymania placówek bankowych na danym terenie, instalacji większej liczby bankomatów, czy w zakresie lepszej współpracy z urzędami pocztowymi.

Brytyjski system ochrony gotówki został skonstruowany przede wszystkim z myślą o osobach niepełnosprawnych, o seniorach, a także społecznościach wiejskich. Instytucją pilnującą realizacji tych założeń jest również organizacja o charakterze non-profit Cash Access UK, finansowana przez największe banki handlowe w kraju (sic!). Cash Access UK dba o udostępnianie usług gotówkowych na terenie całego Zjednoczonego Królestwa. Oferuje m.in. tworzenie specjalnych punktów bankowych, tzw. węzłów  (stanowiących wspólne dla różnych organizacji przestrzenie świadczenia usług bankowych). Umożliwiają one klientom wszystkich banków korzystanie z podstawowych usług gotówkowych, takich jak wypłaty i wpłaty gotówkowe a także obsługa czeków oraz animują współpracę z operatorem poczty i usługi tzw. Community Bankers, czyli doradztwa dla klientów chcących korzystać z gotówki.

Upowszechnianiu wiedzy o dostępie do gotówki oraz zapewnieniu szerszego dostępu do niej służy również porozumienie zawarte pomiędzy belgijskim rządem, federacją sektora finansowego oraz nową siecią bankomatów Batopin, utworzoną przez największe belgijskie banki. Strony porozumienia wyznaczyły sobie ambitny cel: rozmieszczenie do 2027 roku ok. 4 tysięcy ATM-ów w sposób „bardziej harmonijny niż obecnie”.

Nigeria jak Polska?

Nigeria, ze swoją populacją ponad 220 mln ludzi, ma liczbę bankomatów zbliżoną do Polski. W tym afrykańskim kraju przeważają jeszcze płatności gotówkowe, ale w ostatnich latach ciężar płatności przesuwa się w kierunku obrotu bezgotówkowego. – Jeszcze w 2019 roku zdecydowanie dominowała gotówka, ale już w 2023 r. tylko nieco połowa płatności odbywała się w ten sposób –  czytamy w omówieniu raportu „The Global Payment Report”, worldpay. 

Co ciekawe, hamująco na rozwój sieci bankomatów w tym kraju wpływa także szybki wzrost liczby punktów oferujących m.in. możliwość wypłaty gotówki.

Zgoła inna sytuacja pod tym względem panuje w USA. Według ATMIA ich liczba w Stanach Zjednoczonych w ostatnich latach nawet wyraźnie wzrosła. Podobną, zwyżkową tendencję można obserwować w takich krajach jak Egipt, Indie i Meksyk.

Jak to wynika (mam nadzieję!) z samych faktów przytoczonych w niniejszym artykule, zarówno w Polsce, jak i w innych krajach tzw. Zachodu, kluczową kwestią pozostaje nie tyle utrzymanie gotówki w obiegu (bo co do tego, jak się wydaje, w większości krajów panuje konsensus), lecz zapewnienie infrastruktury równomiernego i łatwego do niej dostępu. Nie chodzi tu tylko o zapobieganie wykluczeniu cyfrowemu ludzi starszych, z niepełnosprawnościami czy tylko niechętnych cyfrowym nowinkom.

Chodzi również, w aspekcie różnych i licznych zagrożeń cywilizacyjnych i naturalnych, o zapewnienie obywatelom szybkiego i łatwego dostępu do gotówki.

Chociaż obecnie gospodarka światowa znajduje się w okresie relatywnie spokojnym, nie można wykluczyć nadejścia nowego kryzysu. Nawet, jeśli jego źródłem nie będzie załamanie globalnego systemu finansowego, to groźny będzie każdy inny kryzys, bo przy istnieniu globalnego, finansowego systemu naczyń połączonych odbije się on również na bankach i ich klientach. Gdy banki doznają poważniejszego uszczerbku, tym bardziej muszą zadbać o płynny dostęp klientów do gotówki – także przez sieć czynnych bankomatów. Pomimo iż wiąże się to z dodatkowymi kosztami, pozwoli to – w momentach najbardziej potrzebnych – uspokoić nastroje i uniknąć paniki oraz runu na kasy.  

Z analiz European Central Bank (ECB, grudzień 2022 rok), dotyczących postaw konsumentów wobec płatności w strefie euro wynika, że możliwość płacenia gotówką nadal jest „ważna” lub „bardzo ważna” dla znaczącego odsetka Europejczyków. Można spodziewać się więc kolejnych rozwiązań i inicjatyw mających zapewnić dostęp do niej. Podejmowanych w poszczególnych krajach unijnych, a niewykluczone także, że na poziomie unijnym.

(przy przygotowywaniu artykułu korzystałem m.in. z opracowania dr Błażeja Lepczyńskiego z UG pt. „Przyszłość bankomatów w Europie”, „Obserwator finansowy”, październik 2024 r.).